Tadeusz Nowakowski (1917-1996)

 


Tadeusz Nowakowski
(pseud.: T. Now.; "Taddy"; Tadeusz Olsztyński; Wuj Teofil;  
ur. 8 listopada 1917 r. w Olsztynie, zm. 11 marca 1996 r. w Bydgoszczy)
- prozaik, reportażysta, publicysta emigracyjny,
wieloletni dziennikarz Rozgłośni Polskiej RWE, "reporter papieski".

 

Syn historyka, dziennikarza i działacza narodowego Stanisława Nowakowskiego i Emilii z Górków. Gdy w 1920 r. na podstawie plebiscytu przyznano Warmię Niemcom, zamieszkał wraz z rodziną w Bydgoszczy. Uczęszczał tam do gimnajum im. Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza, gdzie redagował szkolne czasopismo "Ogniwo" (tam zamieścił swoje pierwsze utwory: wspomnienie z wakacji pt. "Czwórka w Rumunii" w 1934 r. i wiersz "Białe szaleństwo" w 1935 r.).

Maturę zdał w 1936 r. Podjął studia na wydziale filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. W 1937 r. za pracę o poezji skamandrytów otrzymał nagrodę w konkursie polonistycznym Polskiej Akademii Literatury. W latach 1938-1939 opublikował kilka wierszy w "Czerwonych Tarczach", współpracował z młodzieżą związaną ze środowiskiem Polskiej Partii Socjalistycznej.

Po wybuchu II wojny światowej uczestniczył jako ochotnik w kampanii wrześniowej. W lutym 1940 r. został aresztowany przez gestapo we Włocławku za kolportaż tajnych ulotek. W 1942 r. skazany przez sąd niemiecki na karę śmierci, zamienioną na 30 lat obozu. Karę odsiadywał w kilku więzieniach i obozach, m.in. w Inowrocławiu, Zwickau, Dreźnie, Elsnig-Vogelgesang i w Salzwedel. Uwolniony przez armię USA, przebywał w obozie dla wysiedleńców (Haren (Emc) - tzw. "Maczków") w Holandii.

 

Tadeusz Nowakowski przeprowadza wywiad... na plaży
dla Rozgłośni Polskiej RWE (1957 r.)

© Archiwum prywatne Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha
/ Private Archives of Alina Perth-Grabowska and Leszek Perth / www.wolnaeuropa.pl

 

Pod koniec 1946 r. wyjechał do Włoch, a w 1947 r. przedostał się z transportem II Korpusu gen. Władysława Andersa do Wielkiej Brytanii. Będąc w  Londynie nawiązał współpracę z polskimi czasopismami: "Orzeł Biały" (od 1946 r.)  oraz "Tydzień Polski" w Londynie,  paryską "Kulturą" (od 1946 r.) i londyńskimi "Wiadomościami" (od 1947 r.). W latach 1950-1952 współpracował z Sekcją Polską BBC. Został członkiem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, pełniąc przez wiele lat funkcję sekretarza zarządu.

 

Fotografia przekazana przez Tadeusza Nowakowskiego Irenie Szymańskiej-Matuszewskiej (1921-1999) - wieloletniej redaktorce Spółdzielni Wydawniczej "Czytelnik", edytorce  i wydawczyni polskiej i światowej literatury współczesnej. Obok fotografii opis, przygotowany przez krytyka literackiego i badacza współczesnego życia literackiego, Ryszarda Matuszewskiego (1914-2010)

© Fot. Archiwum Ryszarda Matuszewskiego / http://ryszardmatuszewski.blox.pl
 

Od 3 maja 1952 r., gdy Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa nadała swą pierwszą audycję z Monachium, był jej pracownikiem. Przygotowywał magazyn "Panorama dnia", redagował codzienne komentarze polityczne i kulturalne, audycje historyczne i literackie, słuchowiska i cykle wywiadów z ludźmi kultury i polityki (pod pseud. "Tadeusz Olsztyński"; m.in. z Witoldem Gombrowiczem). Publikował także na łamach prasy zachodnioniemieckiej, m.in. "Die Zeit" (Hamburg), "Frankfurter Allgemeine Zeitung", "Der Monat" (Berlin), "Welt der Literatur" (Hamburg). 

 

Przed mikrofonami Rozgłośni Polskiej RWE w Monachium.
Tadeusz Nowakowski w rozmowie z Witoldem Gombrowiczem

© Archiwum prywatne Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha
/ Private Archives of Alina Perth-Grabowska and Leszek Perth / www.wolnaeuropa.pl

 

Od 1959 r. był członkiem niemieckiej grupy literackiej Gruppe 47. W latach 1964-1965 przewodniczył PEN Club Center for Writers in Exile. W 1966 r. został członkiem Bawarskiej Akademii Literackiej.

 

W studiu Rozgłośni Polskiej RWE w Monachium.
Od lewej: Lechosław Gawlikowski, Jeremi Sadowski,
Zygmunt Michałowski, Józef Ptaczek, Tadeusz Nowakowski

© Archiwum prywatne Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha
/ Private Archives of Alina Perth-Grabowska and Leszek Perth / www.wolnaeuropa.pl

 

Od 1979 do 1987 r. brał udział jako reporter w kilkudziesięciu pielgrzymkach papieża Jana Pawła II. NIe mógł uczestniczyć w podróżach Ojca Świętego do Polski, gdyż odmawiano mu wizy. Z podróży tych powstały liczne książki reportażowe, wydawane przez Polską Fundację Kulturalną w Londynie oraz w wydawnictwach "podziemnych" II obiegu w Polsce.

Od 1986 r., wraz z Włodzimierzem Odojewskim był przewodniczącym Klubu im. Juliusza Mieroszewskiego, powstałego w Monachium. W 1987 r. przeszedł na emeryturę w Rozgłośni Polskiej RWE, ale do końca jej istnienia (1994) przygotowywał cotygodniowe felietony pt. "Przy kawiarnianym stoliku".
 

Tadeusz Nowakowski wręcza Janowi Pawłowi II jedną ze swoich książek

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego

 

Audiencja u Jana Pawła II w Watykanie. Tadeusz Nowakowski z synem Markiem

© Archiwum prywatne Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha
/ Private Archives of Alina Perth-Grabowska and Leszek Perth / www.wolnaeuropa.pl

Przewodniczył Radzie Narodowej Polskiej w Niemczech. Od 1990 r. był prezesem Stowarzyszenia na Rzecz Porozumienia Polsko-Niemieckiego, oraz Fundacji Stowarzyszenia. W tymże roku po raz pierwszy od zakończenia II wojny światowej przyjechał do Polski.

Na początku lat 90. był inicjatorem powstania a potem prezesem i prezesem honorowym Świaowego Związku Bydgoszczan. W 1991 r. otrzymał honorowe obywatelstwo Olsztyna oraz funkcję honorowego redaktora "Gazety Olsztyńskiej" (którą w latach 1914-1920 redagował jego ojciec).

W 1994 r. został członkiem-założycielem obecnego Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego. W tym samym roku otrzymał honorowe obywatelstwo Bydgoszczy.

 

Tablica poświęcona Tadeuszowi Nowakowskiemu w Bydgoszczy

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego

 

W 1995 r. powrócił na stałe do Polski. Rozważał zamieszkanie w Konstancinie pod Warszawą, ostatecznie jednak zamieszkał w Bydgoszczy, gdzie zmarł 11 marca 1996 r.

Dwukrotnie żonaty: z Teresą Kiersnowską (w latach 1946-1956) i Danutą Anczakowską (od 1958 r.). Został pochowany na cmentarzu przy ul. Zaświat w Bydgoszczy, w miejscu, w którym spoczywa także jego matka.


Nagrody i wyróżnienia (wybór):

* 1950 - Nagroda Katolickiego Ośrodka Wydawniczego "Veritas" (za książkę "Szopa za jaśminami");

* 1960 - Niemiecka nagroda literacka przyznana przez jury Künstlergilde (Esslinger nad Neckarem; za książkę "Obóz wszystkich świętych");

* 1963 - Literary Atlantic Award (Princeton University, USA);

* 1966 - Tukan-Kreis (Monachium, RFN);

* 1971 - Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (Nowy Jork);

* 1975 - Nagroda Radia Wolna Europa za najlepszą książkę 1975 r. wydaną na emigracji (za książkę "Byle do wiosny");

* 1977 - Nagroda Fundacji im. A. Godlewskiej (Genewa);

* 1991 - Nagroda Fundacji im. Władysława i Nelli Turzańskich (Kanada);

* 1991 - Honorowy Obywatel Olsztyna; Honorowy redaktor "Gazety Olsztyńskiej";

* 1992 - Nagroda im. K. Wolskehla (Bawarska Akademia Sztuk Pięknych);

* 1993 - Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski;

* 1993 - Honorowy Obywatel Bydgoszczy.

 

Tadeusz Nowakowski z prezydentem Niemiec Richardem von Weizsäckerem

© Archiwum prywatne Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha
/ Private Archives of Alina Perth-Grabowska and Leszek Perth / www.wolnaeuropa.pl


Twórczość

* "Jasełka" (Światowy Związek Polaków z Zagranicy 1947, 1948, 1949);

* "Czarny dzień posła Gardłacza" (jednoaktówka wierszem; Londyn 1948)

* "Piękna nasza Polska cała" (wodewil w 3 aktach; Wydawnictwa dla Polonii Zagranicznej Światowego Związku Polaków z Zagranicy 1948)

* "Szopa za jaśminami" (opowiadania; Polish Press Agency (Światpol), London 1948; Polonica Forlag, Sztokholm 1994);

* "Czy pan mówi po polsku?" (jednoaktówka wierszem; Londyn 1949);

* "Pakt Atlantycki a... Polonia Amerykańska" (Komisja Współpracy z Poloniami w Innych Krajach Kongresu Polonii Amerykańskiej, USA 1949);

* "Piękny maju na Bugaju" (jednoaktówka ze śpiewami i tańcami; Londyn 1949);

* "Przyczyna nieznana" (groteska w 3 aktach; Wielka Brytania 1949; druk: "Poradnik Świetlicowy" nr 101; wyst. Zespół Dramatyczny "Devonia" 1954);

* "Panna z drugiego piętra" (powieść; Londyn 1951);

* "Obóz wszystkich świętych" (powieść; Libella, Paryż 1957; Pokolenie 1989 (II obieg wydawniczy); Spółdzielnia Wydawnicza "Czytelnik", Warszawa 1990);

 

"Obóz wszystkich świętych" - najgłośniejsza książka Tadeusza Nowakowskiego wydana przez Wydawnictwo "Libella" Kazimierza Romanowicza w Paryżu

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego

 

* "Syn zadżumionych" (powieść; Instytut Literacki, Paryż 1959; Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA 1981 (II obieg wydawniczy));

* "Zur geistigen Situation der polnischen Kultur vor und nach dem Oktoberaufstand 1956" (Kulturamt der Stadt Dortmund, Dortmund, ok. 1960);

* "Die Radziwills. Die Geschichteeiner grossen europäischen Familie" (R. Piper, München 1966, 1967, 1968, 1975);

* "Aleja Dobrych Znajomych" (szkice literackie; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1968);

 * "Niestworzone rzeczy. Zbiór opowiadań" (Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1968);

* "Happy-end" (powieść; Instytut Literacki, Paryż 1970);

 

Książki Tadeusza Nowakowskiego wydane przez Jerzego Giedroycia w Instytucie Literackim

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego

 

* "Byle do wiosny" (powieść; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1975);

* "Wiza do Hrubieszowa" (powieść; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1979);

 


Tadeusz Łomnicki w Monachium – prywatne spotkanie z pracownikami Rozgłośni Polskiej RWE. Od lewej: Tadeusz Nowakowski, Alina Perth-Grabowska, Tadeusz Łomnicki

© Archiwum prywatne Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha
/ Private Archives of Alina Perth-Grabowska and Leszek Perth / www.wolnaeuropa.pl

 

 

* "Reporter Papieża" (reportaże z pielgrzymek Jana Pawła II; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1980; wyd. II poszerzone tamże, 1980);

* "W bagażniku Jego Świątobliwości" (reportaże z pielgrzymek Jana Pawła II; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1981; b.w. Warszawa 1982 (II obieg wydawniczy));

 

Tadeusz Nowakowski w monachijskim domu Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha.
Na fotografii także m.in.: Stefan Kisielewski, Alina Perth-Grabowska,
Andrzej Drawicz, Barbara Kwiatkowska-Lass

© Archiwum prywatne Aliny Perth-Grabowskiej i Leszka Pertha
/ Private Archives of Alina Perth-Grabowska and Leszek Perth / www.wolnaeuropa.pl

 

* "Volo papale"  (reportaże z pielgrzymek Jana Pawła II; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1982; b.w. Warszawa 1983, b.m.w. 1984 (II obieg wydawniczy));

* "Na skrzydłach nadziei" (reportaże z pielgrzymek Jana Pawła II; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1984; Oficyna Wydawnicza "Pokolenie", Warszawa 1987 (II obieg wydawniczy));

 

Od lewej: Zofia Romanowiczowa, Tadeusz Nowakowski, Stefania Kossowska

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego

 

* "Osiem dni w Ojczyźnie" (reportaż z drugiej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski; b.w., Kraków 1985 (II obieg wydawniczy));

* "Boeing świętego Piotra" (reportaże z pielgrzymek Jana Pawła II; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1986);

 

Jedna z książek "papieskich" Tadeusza Nowakowskiego
wydana przez Polską Fundację Kulturalną w Londynie

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego

 

* "Kwiaty dla Pielgrzyma" (reportaże z pielgrzymek Jana Pawła II; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1987; Oficyna Wydawnicza "Pokolenie", Warszawa 1988 (II obieg wydawniczy));

 

Tadeusz Nowakowski z Jerzym Kosińskim

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego

 

* "Nie umiera się w Miami" (Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1991);

* "Urzeczenie" (proza wspomnieniowa; Świadectwo, Bydgoszcz 1993).

MARIUSZ KUBIK


Zobacz także:

11. 03. 2011 - Mija 15 lat od śmierci Tadeusza Nowakowskiego - wspomnienia Jacka Bocheńskiego (www.wolnaeuropa.pl)

 

Powrót do tekstu głównego