Jan Nowak-Jeziorański - życiorys i publikacje

 

© Fot. Archiwum Stowarzyszenia Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa
Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego / www.wolnaeuropa.pl
 

Urodzony w Berlinie 2 października 1914 r. (w metryce zapisano błędnie: 3 października) w rodzinie inteligenckiej. Był uczniem warszawskich gimnazjów Batorego i Mickiewicza (tu w jednej klasie z Ryszardem Matuszewskim i Janem Kottem), następnie studiował ekonomię w Poznaniu.
 

Lata szkolne. Na fotografii od lewej pięciu przyjaciół z jednej klasy Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Warszawie: Od lewej stoją: Jan Kwiatkowski (syn ministra Eugeniusza Kwiatkowskiego), Zdzisław Jeziorański, Jerzy Lenczowski, Jan Kott, Ryszard Matuszewski (1929 r.)
© Fot. Archiwum Ryszarda Matuszewskiego / http://ryszardmatuszewski.blox.pl

 

Fotografia maturalna klasy VIII a - Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Warszawie (czerwiec 1932 r.). Ryszard Matuszewski - trzeci od lewej w pierwszym rzędzie od góry, obok niego (drugi od lewej) - Jan Kott. Zdzisław Jeziorański - w drugim rzędzie od góry, trzeci od lewej (pod portretem Ignacego Mościckiego)
© Fot. Archiwum Ryszarda Matuszewskiego / http://ryszardmatuszewski.blox.pl


 

W 1939 r., po wkroczeniu oddziałów hitlerowskich do Polski został wzięty do niewoli, z której uciekł pod Krakowem, skacząc z jadącego pociągu (w jednej grupie z Józefem Cyrankiewiczem). Szybko trafił do konspiracji. Był żołnierzem ZWZ I AK. Został przydzielony do akcji N, czyli dezinformacji wroga.

Jego zadaniem była organizacja kolportażu materiałów na terenach wcielonych do III Rzeszy oraz częściowo w samej Rzeszy. Wielokrotnie przekraczał granicę Generalnej Guberni, nie znając niemieckiego, na fałszywych dokumentach, z bibułą w bagażu, ubrany w mundur niemieckiego kolejarza. Rozwoził m.in. nalepki "Nur für Deutsche" do rozlepiania na latarniach oraz lekarskie porady dla rekrutów jak uniknąć odmrożeń na froncie wschodnim (opisujące tak straszne przypadki, że młodym Niemcom odechciewało się walczyć).

Przecierał szlak kurierski z Warszawy do Sztokholmu pod pokładem statku wiozącego węgiel. Potem kolejny szlak z Warszawy przez Sztokholm, aż do Londynu. Przed tą akcją przyjął pseudonim "Jan Nowak".

Do Londynu przywiózł, jako emisariusz dowództwa AK, raporty do najwyższych władz polskich i brytyjskich. Spotkał się m.in. z premierem Winstonem Churchillem i szefem Foreign Office Anthonym Edenem. Z przerażeniem obserwował, jak zmienia się stosunek zachodnich aliantów do Polski pod naciskiem Stalina.

W lipcu 1944 r. został przerzucony do Polski. Dotarł do Warszawy tuż przed powstaniem. Redagował w powstańczym radiu Błyskawica w języku angielskim i był w Warszawie przez cały okres walk. 7 września 1944 r. wziął ślub z łączniczką z AK "Gretą".

Po kapitulacji powstania, jako emisariusz komendanta Bora, wyjechał do Londynu. Razem z żoną przemierzył Niemcy pociągiem, by dotrzeć do Szwajcarii i Londynu. Tam na konferencji zdał prasie zachodniej pierwszą relację uczestnika powstania warszawskiego: Mówiłem o złowrogiej ciszy, jaka zapadła po drugiej stronie Wisły w czwartym dniu powstania.

Żeby zakończyć opowieść o jego wojennych przeżyciach, wystarczy napisać, że Krzyż Walecznych odbierał z rąk komendanta AK generała Tadeusza Bora-Komorowskiego, Virtuti Militari zaś z rąk naczelnego wodza generała Kazimierza Sosnkowskiego.

W 1952 r. zakładał Rozgłośnię Polską Radia Wolna Europa w Monachium. Kierował nią przez 25 lat, do 1975 r. Następnie przeniósł się do Waszyngtonu i brał udział w wielu działaniach na rzecz Polski. Zaczął intensywnie lobbować za wejściem Polski do NATO i jest uważany za jednego z głównych autorów tego sukcesu. Później jego marzeniem stało się wprowadzenie Polski do Unii Europejskiej.

Z jego książki "Polska z oddali": Nawet w najśmielszych marzeniach nie wyobrażałem sobie, że mając lat 76 będę leciał do Polski na zaproszenie Lecha Wałęsy i Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego "Solidarność".

W 1994 r. otrzymał Order Orła Białego. Miał też najwyższe cywilne wyróżnienie w USA - prezydencki Medal Wolności. Był doktorem honoris causa uniwersytetów: Wrocławskiego, Jagiellońskiego, Adama Mickiewicza w Poznaniu, Warszawskiego i honorowym obywatelstwem kilku miast polskich.

W 2002 r. powrócił na stałe do Polski i zamieszkał w Warszawie na Powiślu, przy ul. Czerniakowskiej 178a. Dziś przed domem, w którym mieszkał, znajduje się "Ławeczka Jana Nowaka-Jeziorańskiego".

Autor książek i artykułów w prasie polskiej, polonijnej i amerykańskiej, m.in.: "63 Days. The Story of the Warsaw Rising" (pod pseudonimem J. Zych, Londyn 1945); "Rosja wobec Powstania Warszawskiego" (Londyn 1947); "Polska droga ku wolności 1952-1974" (Londyn 1974); "Kurier z Warszawy" (Londyn 1978, podziemne wyd. krajowe 1979, 1981, 1983 i 1989); "Polska pozostała sobą" (Londyn 1980); "Wojna w eterze. Wspomnienia 1948-1956" (Londyn 1986); "Polska z oddali. Wspomnienia 1956-1976" (Londyn 1988); "W poszukiwaniu nadziei" (Warszawa 1993); "Rozmowy o Polsce" (Warszawa 1995); "Polska wczoraj, dziś i jutro" (Warszawa 1999), "Fakty, wydarzenia, opinie" (Warszawa 2001), "Polska z bliska" (Kraków 2003). Był laureatem wielu nagród literackich i dziennikarskich.

Zmarł 20 stycznia 2005 r. w Warszawie. Został pochowany 26 stycznia 2005 r. w rodzinnym grobie przodka Jana Jeziorańskiego na Powązkach (2, II) obok kościoła pw. św. Karola Boromeusza.

Jego Archiwum znajduje się w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu. Część księgozbioru znajduje się także w Bibliotece Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego mieszczącego się w tym samym budynku, co jego warszawskie mieszkanie - przy ul. Czerniakowskiej 178 a w Warszawie.

MARIUSZ KUBIK

 

 


Publikacje:
 

* "63 days. The Story of the Warsaw Rising" (London 1945)


* "Rosja wobec Powstania Warszawskiego" (London 1947)


 "Polska droga ku wolności 1952-1973" (London 1974)


* "Kurier z Warszawy" (London 1978)


* "Polska pozostała sobą" (London 1980)


* "Wojna w eterze. Wspomnienia Tom I 1948-1956" (London 1985)


* "Polska z oddali. Wojna w eterze - wspomnienia Tom II 1956-1976" (London 1986)


* "Poland and Germany" (1991)
 

* "W poszukiwaniu nadziei" (Warszawa 1993)


* "Rozmowy o Polsce" (Warszawa 1995)


* "Polska po komunizmie / Poland After Communism" (Kraków 1995)


* "Polska wczoraj, dziś i jutro" (Warszawa 1999)


* "Fakty, wydarzenia, opinie" (Warszawa 2001)


* "Listy 1952-1998" (Korespondencja z Jerzym Giedroyciem; Wrocław 2001)


* "Polska z bliska" (Kraków 2003)


* "Polska droga do NATO / Poland's road to NATO" (Wrocław 2006) 


*   *   *
 

KSIĄŻKI O JANIE NOWAKU-JEZIORAŃSKIM:
 

* Jolanta Hajdasz, Agata Ławniczak, "Polak z oddali. Jan Nowak-Jeziorański w Poznaniu i nie tylko" (Poznań 2000)


* "Jan Nowak-Jeziorański: głos wolnej Europy", red. Barbara Toruńczyk, autorzy: Wojciech Karpiński, Stefan Kisielewski, Adam Michnik, Barbara Toruńczyk (Warszawa 2005)


* Jarosław Kurski, "Jan Nowak-Jeziorański. Emisariusz wolności", wstęp Władysław Bartoszewski (Warszawa 2005)


* "Jan Nowak-Jeziorański (1913-2005)", red. ks. Alfred Wierzbicki, autorzy: ks. Alfred Wierzbicki, Jacek Taylor, Abp Józef Życiński, Władysław Bartoszewski, Zbigniew Brzeziński, Paweł Machcewicz, Dobrosława Platt (Lublin 2006)


* "Jan Nowak-Jeziorański, kurier wolnej Polski", red. Katarzyna Beliniak (et al.) (Warszawa 2007)


* "Jan Nowak-Jeziorański", książka z filmem "Pseudonim Jan Nowak" w reż. Joanny Kessler-Chojeckiej / "Jan Nowak-Jeziorański", book with film "Alias Jan Nowak", directed by Jolanta Kessler Chojecka, red. Adam Kruk, współpraca Anna Krzyszowska, Mateusz Palka (Wrocław 2010)

 

 

Powrót do strony głównej